Technologie in Fantasy

0
20

Sommige mensen hebben de mazzel dat ze mogen afstuderen op fantasy. Ik ben zo iemand. Ik ben Tim Lommerse en zit momenteel in mijn tweede jaar van de research master Literatuur aan de Vrije Universiteit Amsterdam waarin mijn specialisatie fantasy literatuur is. In de loop van mijn eerste jaar begon ik vanuit het concept ‘Fact of Fantasy‘ (nu worldbuilding.nl) te bloggen over mijn onderzoek, omdat het een onderwerp is dat ook bij het grotere publiek buiten de universiteit erg leeft. Voor FantasyWereld zal ik voortaan deze resultaten ook in een column of achtergrond-artikeltje verwerken, om wat meer diepgang te geven aan het fantastische genre.

Een tijdje terug deelde ik deze afbeelding via Facebook en Twitter. Al sinds het begin van mijn researchmaster Literatuur aan de VU ben ik gefascineerd door de rol die wetenschap en technologie spelen in een magische fantasywereld. Magie en technologie gaan over het algemeen namelijk erg slecht samen. Waarom is dat zo? Waarom speelt zo veel fantasy in een wereld die lijkt te zijn blijven steken in de Middeleeuwen? En als die technologie er wel is, waarom lijkt die dan zo vaak allergisch te zijn voor magie, of worden beide strikt van elkaar gescheiden gehouden?

Eerder publiceerde ik al twee columns over de representatie van technologie in het werk van Tolkien. Daarin besprak ik hoe de onttovering van de wereld, een begrip dat Max Weber gebruikte om de rationalisering van ons eigen wereldbeeld te beschrijven, ook Midden-aarde lijkt te veranderen tijdens de oorlog om de Ene Ring zoals beschreven in The Lord of the Rings. De era van magie, elven en Istari (o.a Gandalf, Saruman en Radagast) komt ten einde en gaat over in de era van de mens. Tegelijkertijd wordt met Isengard en Mordor een erg negatief beeld gegeven van industrialisme, tegenover de lieflijkheid en prachtige natuur van de Gouw. Toch is die industrie nieuw, want zoals wordt benadrukt door bovenstaande afbeelding is er in de millenia sinds de eerste oorlog tegen Sauron weinig veranderd op technologisch gebied. Veel fantasy, zeker van het epische genre waar ook Tolkien toe behoort, speelt zich af in een vergelijkbare wereld. Dat wil zeggen, één die de indruk wekt vast te zitten in de Middeleeuwen. Waar paarden nog het belangrijkste vervoermiddel zijn en oorlogen met zwaarden en bogen worden uitgevochten. Een Lied van IJs en Vuur, De Kvothe-trilogie, Het Rad des Tijds, De Wetten van Magie… En zo kan ik nog wel even doorgaan. Een ander goed voorbeeld is de Schijfwereld van Terry Pratchett, maar laat ik daar nou net mijn scriptie over schrijven, dus daar kom ik later op terug.

tech2Want nu wil ik het eerst hebben over de uitzonderingen op de bovenstaande regel, die misschien nog wel veel interessanter zijn. Er zijn namelijk ook genoeg fantasyseries die in onze eigen tijd en maatschappij spelen. Dat is juist wat ze zo interessant maakt: ze wekken de indruk dat het echt zou kunnen wat er wordt gepresenteerd, maar dat wij er gewoon geen weet van hebben. Denk bijvoorbeeld de Dresden-dossiers, van Jim Butcher, waarin de hoofdpersoon een soort bovennatuurlijke James Bond is die Chicago beschermt tegen allerlei magisch gespuis. Maar het bekendste voorbeeld is waarschijnlijk wel de populaire televisieserie Supernatural, waarin twee broers het tegen vampiers, weerwolven, Engelen, demonen en geesten opnemen. Wat opvalt, is dat de technologie die in beide series net zo normaal en ontwikkeld is bij ons (het is immers ook ‘onze’ wereld waarin de verhalen spelen) ‘allergisch’ is voor het bovennatuurlijke. Dat wil zeggen, radio’s storen onder invloed van geesten, lichten flikkeren als er iets magisch in de buurt komt… Weliswaar worden radio’s, smartphones, computers en tablets ook gebruikt als een soort elektronische mediums voor geesten, te gebruiken voor communicatie met het hiernamaals. Maar, als een soort meesterhackers zijn de geesten de elektronica over het algemeen ook de baas (zelfs wanneer de eigenaar ervan de geest liever buiten sluit door het apparaat uit te zetten), en zelden (tot nooit) andersom. Kortom: bovennatuurlijk trumps electronica.

Een laatste categorie: electronica is wel beschikbaar, maar om de een of andere reden wordt ervoor gekozen deze niet te gebruiken. Om maar iets te noemen: waarom gebruikt Hawkeye van The Avengers in vredesnaam een pijl en boog? Goed, het is een flink opgevoerde pijl en boog, maar de simpele pistolen die Black Widow gebruikt lijken toch een stuk praktischer. En op het onderwerp van bogen: waarom blijft Katniss uit de Hongerspelen franchise zelfs buiten de hongerspelen, bij het uitbreken van de grootscheepse opstand, vasthouden aan haar boog terwijl er toch duidelijk heel wat krachtiger (en sneller) wapens beschikbaar zijn? Daarin kan denk ik een vergelijking getrokken worden met de bovenstaande opmerking dat veel fantasy in een tijd speelt dat oorlogen nog met zwaarden en bogen werden uitgevochten: deze wapens wekken meer de indruk van man-tegen-man gevechten en zien er al snel ‘cooler’ uit dan groepen soldaten die elkaar in het blinde weg bestoken met een regen van kogels. Daarom kan het, ook wanneer een fantasy franchise in het heden of zelfs de toekomst speelt, aantrekkelijk zijn een boogschutter onder je personages te hebben. Dat verhoogt de spanning, het conflictgevoel. En het ziet er cool uit. Maar laten we wel wezen, geen enkele soldaat zou vandaag de dag daadwerkelijk voor een pijl en boog kiezen.

tech3En in diezelfde categorie: Harry Potter. Ik weet dat ik me hiermee op glad ijs begeef, en begrijp me niet verkeerd: ik ben gek op Harry Potter. Maar is het eigenlijk niet heel erg vreemd dat dingen als e-mail, mobiele telefonie en auto’s (toch een stuk warmer en droger dan zo’n bezemsteel) nog niet zijn omarmd in de magische gemeenschap? Ze zijn op de hoogte van het bestaan van dat soort spul, ze hebben er immers zelfs een hele afdeling voor ingericht op hun ministerie. Wanneer je er over na denkt voelt het dan eigenlijk een beetje vreemd dat communicatie nog steeds per uil verloopt wanneer een e-mail of smsje (en inmiddels whatsappje) de boodschap een stuk sneller over zou brengen. Natuurlijk kun je zeggen dat het de romantiek van de magische wereld verpest daar over na te denken (en ik heb me door een mega Potter fan laten vertellen dat er in deel 4 wordt gesuggereerd dat magie ook in deze wereld slecht samengaat met technologie, maar dat is in deze wereld lang niet zo duidelijk als bij Supernatural), maar dat is nou juist de reden dat ik deze vraag interessant vind om te stellen. Want daar heb je ook meteen je antwoord: de wereld van Harry Potter ontleent haar charme aan het gebruik van uilenpost. En kaarsen en kroonluchters ter verlichting in plaats van elektriciteit. Haardvuren voor verwarming (en voor skype gesprekken met je peetvader). En daarom is de wereld van Harry Potter misschien nog wel één van de meest interessante op het gebied van de spanning tussen magie en technologie: ze illustreert als geen ander de charme van magie en een niet-technologische wereld. (Heb ik het nu weer een beetje goed gemaakt met de Potter fans?)

tech4Want zelf denk ik dat daar waarschijnlijk de belangrijkste verklaring ligt voor de ongelukkige verhouding tussen fantasy en technologie: dat het een ontsnapping moet bieden aan die onttoverde maatschappij van Max Weber. Filosoof Andrew Light stelt bijvoorbeeld dat fantasywerelden een veilig oord bieden aan lezers, die deze oorden keer op keer bezoeken om er “re-enchantment and renewal” te vinden (150). En cultuurwetenschapper George O’Har stelde dat ook de moderne mens graag in magie wil geloven, en de behoefte voelt te ontsnappen aan de huidige “hyperworld” naar een wereld die simpeler is en waar het goede het kwade overwint (864). Fantasywerelden bieden, zoals met name Harry Potter laat zien, een terugkeer naar het romantische idee van vroeger. En daar is nu eenmaal geen plaats voor technologie. Niet alleen omdat dat nu eenmaal niet bij de tijd van kastelen en ridders hoort, maar ook omdat het magie minder imposant maakt. Want als ze zaklampen hadden gehad in de wereld van The Lord of the Rings, was Gandalf’s magische licht in de mijnen van Moria heel wat minder imposant geweest. En als er in de bibliotheek van Zweinstein computers zouden staan waar de studenten op konden werken… Nou ja, je snapt het punt wel denk ik.

De spanning tussen magie en technologie werd door science fiction auteur Arthur C. Clarke ooit treffend verwoord: “Any sufficiently advanced technology is indistinguishable from magic” (elke technologie, mits geavanceerd genoeg, is niet te onderscheiden van magie). Daarmee bedoelde hij in eerste instantie dat wanneer technologie maar ver genoeg ontwikkeld, ook een soort magie wordt omdat mensen de werking ervan uit het oog verliezen. Een veel gebruikt voorbeeld is de auto-motor: waar die vroeger met een draaisleutel moest worden opgewonden is het nu een kwestie van een sleutel om draaien (en als hij even niet wil spreekt menigeen zijn motor ook bemoedigend toe, als een soort bezwering, maar dat terzijde). Het punt is, dat de overeenkomst tussen handeling en uitkomst steeds minder duidelijk wordt naarmate technologie ontwikkelt. Tegelijkertijd denk ik dat we Clarke’s wet ook kunnen toepassen op waar ik het boven over had: dat beiden niet naast elkaar kunnen bestaan juist omdat technologie magie overbodig, of op zijn minst minder indrukwekkend maakt. Dan ga je al snel over naar science-fiction, waarbij het juist technologie is dat verantwoordelijk is voor het wonderbaarlijke dat in fantasy door magie wordt bereikt.

Kortom: magie en technologie gaan slecht samen. Of magie technologie nou van slag maakt en overneemt, of magie nou verdrongen wordt door technologie en daardoor alleen in een Middeleeuwse setting kan bestaan, of dat de charme van een magische wereld verpest zou worden door technologische apparatuur… Technologie verdraagt geen magie, maar magie verdraagt ook geen technologie. En ja, ik weet het… ik had beloofd later op de Discworld terug te komen. Maar aangezien ik daar door mijn scriptie onderzoek nogal lang op door kan gaan bewaar ik dat voor een volgende column, waar ik specifieker in wil gaan op de tegenstelling tussen een magisch wereldbeeld en ‘ons’ rationeel wetenschappelijk wereldbeeld, dat momenteel dominant is.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here