De geschiedenis van de Gothic Novel (deel 2)

0
25

The Castle of Otranto was, zoals gezegd in deel 1 van deze reeks, een bescheiden succes, maar zorgde pas voor de doorbraak van het genre in de jaren negentig van de achttiende eeuw. De Gothic Novel werd toen een ware rage in Groot-Brittannië — eigenlijk werd het genre vooral, net als nu, door vrouwen gelezen — en dat om twee redenen.

The Monk, Matthew Lewis | Bestel bij BOL.com

Ten eerste kende Walpole heel wat navolging. Het concept van zijn verhaal — dat nog zwaar geënt was op het werk van Shakespeare en de narratieve voorschriften van het classicisme — werd tientallen malen gekopieerd, hoewel dat slechts zeldzaam tot een waardevolle aanvulling leidde. Ten tweede was het einde van de achttiende eeuw een beslissende periode voor fictioneel proza in Europa. In Groot-Brittannië noemt men het fenomeen The Rise of the Novel, waarmee men de doorbraak van de moderne roman bedoelt, en het is geen boude stelling om te beweren dat het succes van fictioneel proza vooral te danken is aan de Gothic Novel. De boekhandels puilden in die tijd uit van de klassieke griezelromans, waaronder enkele bekende pareltjes. Zo was er bijvoorbeeld Vathek (1786) van William Beckford, dat initieel in het Frans verscheen en The Monk (1796) van Matthew Lewis.

Vooral die laatste valt op omdat hier een ander aspect wordt aangeboord dat typisch is voor de eerste golf van Gothic Novels, met name dat het genre in de eerste plaats protestants was. De Gothic Novel werd vaak gebruikt om op bovennatuurlijke wijze kritiek uit te oefenen op het katholicisme. Matthew Lewis, die negentien was toen hij het boek schreef en op dat ogenblik in Den Haag in Nederland verbleef, was een godsvruchtig protestant die in The Monk een katholieke, Italiaanse clericus ten tonele voert met wel erg losse handjes. Ambrosio wordt verliefd op een novice, die later niet alleen een vrouw in disguise blijkt te zijn, maar ook nog eens zijn verloren gewaande zuster. Toegegeven, het verhaal leest wat knullig en is nog erg geïnspireerd op het classicisme, maar het is nog steeds brandend actueel. Getuige daar van is de recente Franse verfilming Le Moine (2011) met in de hoofdrol Vincent Cassel.

The Mysteries of Udopho, Ann Radcliffe | Bestel bij BOL.com

Ofschoon ik hier allemaal mannelijke auteurs heb vernoemd, waren het de vrouwen die in feite het meest succes boekten met hun Gothic Novels. Clara Reeves was er eentje van, maar vooral Anne Radcliffe was dé bestseller auteur van de eeuwwisseling. The Mysteries of Udolpho (1794) en The Italian (1797) zijn haar beste werken en waren vooral bekend omdat ze de bovennatuurlijke gebeurtenissen in de climax van haar boeken steeds op rationele wijze wist te verklaren.

Het succes van de Gothic Novel blijkt onder andere uit de slechte reputatie die het genre genoot. Het merendeel van het aanbod bestond — net zoals nu — uit slechte, inspiratieloze afkooksels, zodat het genre werd herleid tot goedkope pulp. Toegegeven, originaliteit was in die tijd nog geen primordiaal gegeven in de literatuur, maar aan de vooravond van de Romantiek werd het dat wel, met alle gevolgen van dien. Romantici zoals William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge, William Blake, Lord Byron, Percy B. Shelley, etc. waren bijvoorbeeld verslingerd aan de Gothic, maar namen achteraf afstand van het genre om hun reputatie als auteur en kunstenaar intact te houden. Het is de eeuwenoude vloek van genreliteratuur — als we even buitenbeschouwing laten dat zogenaamde Hoge Literatuur eigenlijk ook niet meer dan een genre is — dat er veel rommel in te vinden is, waardoor auteurs die het wel goed menen, steeds als minderwaardige schrijvers worden beschouwd, het slachtoffer zijnde van een verkeerdelijk veralgemeend negatief imago.

Griezelverhalen bij Lord Byron

Maar goed, in 1818 leek de Gothic Novel over haar hoogtepunt heen. De romantiek en de poëzie had het voor het zeggen en populaire griezelliteratuur lezen was niet langer bon ton. Dat blijkt onder andere uit Jane Austens parodie van het genre in Northanger Abbey, dat postuum werd gepubliceerd, hoewel ze reeds een eerste versie klaar had in 1799. Toch moet ik vermelden dat 1818 ook het jaar was waarin, naar mijn bescheiden mening, de beste Gothic Novel aller tijden werd uitgegeven; een boek dat u ongetwijfeld bekend in de oren zal klinken. Aan het ontstaan van het boek is trouwens een prachtig verhaal verbonden en het gaat als volgt.

In de zomer van 1816 verliet de grote dichter Percy B. Shelley Engeland om zonder toestemming te trouwen met de dochter van feministe Mary Wollstonecraft en de filosoof William Godwin. Het meisje, Mary Shelley, was amper negentien toen ze samen met haar kersverse man onderdak zocht in Zwitserland, waar hun vriend Lord Byron — de Marylin Manson van zijn tijd — een huis huurde aan de oevers van het meer van Genève. Byron was op zijn beurt voorgoed Engeland ontvlucht naar aanleiding van een reeks schandalen — hij zou onder andere een seksuele relatie met zijn halfzuster hebben gehad en hij was naar het schijnt niet vies van geslachtsgenoten. Byron had Engeland dus verlaten, samen met zijn huisarts John Polidori, die Byron niet alleen voorzag van de gewenste hoeveelheden opium en laudanum, maar die ook van erg groot belang zou worden voor de toekomst van de Gothic Novel.

Frankenstein, Mary Shelley | Bestel bij BOL.com

Tijdens een stormachtig weekend waren de Shelley’s, Lord Byron, Polidori en Claire Clairmont — Byrons minnares en Mary Shelley’s stiefzuster — genoodzaakt om binnenshuis te blijven, want een regenbui kon in die tijd nog dodelijke gevolgen hebben. Om de tijd te doden werd er voorgelezen uit een bundel Duitse griezelverhalen, tot iemand de groep er aan herinnerde dat ze zelf schrijvers waren. Ze daagden elkaar uit en zo werd er een wedstrijd georganiseerd voor het beste griezelverhaal. Het valt helaas niet de achterhalen hoe groot het aandeel van Lord Byron en Percy Shelley was in de wedstrijd, maar dat kan gelukkig niet gezegd worden van Mary, die toen een eerste versie bij elkaar pende van een verhaal dat twee jaar later gepubliceerd zou worden als Frankenstein or the Modern Prometheus.

Frankenstein is volgens mij gemakkelijk het beste voorbeeld van de Gothic Novel te noemen. Er is niet alleen het bovennatuurlijke dat het gebrek aan ethiek van de toenmalige wetenschap aan de kaak stelde, maar het is tegelijk een ragfijne en enorm gelaagde tragedie, waar Shakespeare jaloers op geweest zou zijn. (Dat zijn trouwens niet mijn woorden, maar die van Kenneth Branagh: filmregisseur en acteur, maar ook een van de belangrijkste Shakespearevertegenwoordigers op aarde vandaag.)

Er was echter nog een andere deelnemer in die duistere wedstrijd van 1816; een deelnemer die op de verdienstelijke tweede plaats terechtkwam. John Polidori was tijdens dat stormachtige weekend namelijk verantwoordelijk voor het allereerste vampierverhaal in de Angelsaksische literatuurgeschiedenis, dat hij gemakkelijkheidshalve The Vampyre doopte. In dat verhaal staat Lord Byron model voor de aristocratische vampier Lord Ruthven, waarmee Polidori zijn moeilijke relatie met de dichter van zich afschreef. In 1897 zou een zekere Bram Stoker zijn haat-liefdeverhouding met zijn werkgever, de acteur Henry Irving, ook als uitgangspunt gebruiken voor zijn Dracula.

Over de auteur van deze gastblog: Kevin Valgaeren (Turnhout, 1979) studeerde Westerse Literatuur aan de K.U.Leuven en specialiseerde zich in de gothic novel en de duistere verhalen uit de Angelsaksische en Nederlandse literatuur van de 19e eeuw.

De geschiedenis van de Gothic Novel

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here