AT LAST, SIR TERRY, WE MUST WALK TOGETHER

0
33

AT LAST, SIR TERRY, WE MUST WALK TOGETHER…

discworldturtle.jpgIn kapitale letters, het handelsmerk van het personage Death in Terry Pratchett’s Discworld, werd op 12 maart de dood van de auteur aangekondigd. Ik hoorde het zelf via zo’n beetje alle mogelijke communicatiekanalen tegelijk. Omdat ik zelf een groot fan ben en veel mensen ken die dat ook zijn. Oh, en mijn scriptiebegeleider belde me zelfs nog. Of ik het al had gehoord. Want ik schrijf momenteel ook mijn master scriptie over Pratchett. Genoeg reden dus om in deze column eens stil te staan bij het heengaan van één van de grote geesten van onze tijd.

Want dat was Pratchett, zonder twijfel. Weinig mensen hebben zo’n unieke en eigenzinnige kijk op het leven en de wereld. Hij overleed aan Alzheimer, waar hij al jaren tegen vocht. Een verschrikkelijke ziekte, maar misschien nog wel des te meer voor iemand die leeft voor de vruchten van zijn brein. Om die reden dacht Terry veel na over sterfelijkheid, en presenteerde hij zelfs een documentaire over euthanasie (Terry Pratchett: Choosing to Die). Desondanks bleef hij tot het einde van zijn leven schrijven. In een interview zei hij ooit dat een schrijver niet dood kon gaan zolang hij nog aan een roman bezig is. Na zijn dood moeten we die woorden wellicht in een iets ander licht zien. Zolang er nog onafgemaakt werk van hem ligt is hij nog steeds een beetje onder ons. Vergelijk het met Tolkien. Zijn verhaal is nog altijd niet uitverteld, ruim 40 jaar na zijn dood.

Maar bovenal leeft Pratchett voort in zijn gedachtegoed,. Zijn boeken zijn niet alleen ontzettend grappig, spannend, meeslepend en ontroerend. Ze laten ons ook met andere ogen naar de wereld om ons heen kijken, en wijzen ons op clichés uit de kunst en het dagelijks leven die ons anders nooit waren opgevallen. Neem nou de serie The Science of Discworld, die hij samen schreef met Ian Stewart en Jack Cohen. In deze serie maken de tovenaars van Unseen University – de belangrijkste magische universiteit van de Discworld – na een mislukt experiment met magie per ongeluk onze Aarde. En dat vinden ze maar een raar geval, zo zonder magie en narrativium – het element waaruit de kracht van verhalen bestaat – om te bepalen hoe alles werkt. De plaats daarvan lijkt ingenomen door mysterieuze en op het ook willekeurige regels die op de achtergrond draaien: onze natuurwetten.
Deze serie is het onderwerp van mijn scriptie, omdat het in mijn ogen één van de duidelijkste voorbeelden is van Pratchett’s unieke manier van naar de wereld kijken. Ooit was magie en het geloof in het bovennatuurlijke een wezenlijk onderdeel van onze wereld, maar in de loop der tijd is die magie verdreven door wetenschappelijk denken. Geloof in magie wordt sinds dien afgedaan als irrationeel, escapistisch, leven in een droom of een sprookjeswereld. Maar The Science of Discworld draait deze blik om. Hier zijn het de tovenaars die – vanuit een wereldbeeld gebouwd op het bestaan van magie en de kracht van verhalen – naar onze wereld kijken. En vanuit hun perspectief is onze planeet maar een vreemd geval.

discworldturtle.jpgDe Discworld is plat, zodat mensen er niet af vallen. De wereld wordt omhoog gehouden door vier olifanten, die op hun beurt steunen op A’Tuin de wereldschildpad. A’Tuin is een schildpad en zwemt dus door de ruimte, zodat hij zelf niet door iets anders omhoog gehouden hoeft te worden. De zon draait om de wereld (de olifanten moeten af en toe een poot optillen om hem langs te laten), is niet al te warm en staat dichtbij, waardoor hij erg energie efficiënt is.

Niks van die logica op onze wereld. De wereld is rond, dus is er een mysterieuze kracht als zwaartekracht nodig om te voorkomen dat mensen van het oppervlak vallen. Er is niks dat die bol omhooghoudt: de Aarde zwemt zelf door de ruimte, maar weet in tegenstelling tot A’Tuin niet zo goed waar naartoe, waardoor de planeet constant in botsing komt met andere brokstukken die rondzwerven. De zon staat gigantisch ver weg, en moet daardoor ontzettend heet zijn om de Aarde te verwarmen, wat niet erg efficiënt is…

In een college dat de drie auteurs ooit gaven merkte Ian Stewart op dat wanneer je alle wetten en krachten die op Aarde samenwerken om leven mogelijk te maken in een sciencefiction verhaal zou opvoeren, een lezer al snel zou oproepen “oh kom op, je kunt niet al die dingen tegelijk laten gebeuren, dat is niet geloofwaardig. Je verzint te veel.” Stewart noemde de omschrijving hierboven het verschil tussen de logische en de stompzinnige manier om een wereld te maken. En wij leven op die laatste…

science-discworld.jpgEn dat is ook hoe de tovenaars er over denken wanneer zij Roundworld (hun naam voor onze Aarde) hebben geschapen en die vreemde bolvormige wereld beginnen te bestuderen. Daardoor is er een sterk gevoel van “de Ander” en van tegenstelling in deze serie: tegenstellingen tussen de magische en wetenschappelijke wereld, en de tovenaars die ons als “de Ander” zien. Als raar, onlogisch en stupide. Zoals er vanuit ons standpunt juist vaak naar een magische wereld wordt gekeken.

“De Ander” is een term uit de postkoloniale literatuurtheorie, die wordt gebruikt om het proces aan te geven waarbij een volk zichzelf gewoonlijk afzet tegen een uitheemse bevolkingsgroep. Zo werd in het koloniale verleden van Nederland bijvoorbeeld over de oorspronkelijke bewoners van Zuid Afrika geschreven alsof zij een nieuwe diersoort waren, minder dan mensen. Later rees het besef dat “de Ander” weliswaar anders is, maar dat er van die andere blik ook veel over de eigen gemeenschap en over het “zelf” geleerd kan worden. En dat is ook wat ik met mijn scriptie “Discworld writes back: a postcolonial account of the relationship between a magical world and our own” hoop te bereiken uit het gedachtegoed van Terry Pratchett te gaan halen. Wil je de vordering hiervan blijven volgen, houd dan mijn blog of de gekoppelde Facebook pagina in de gaten.

Pratchett overleed terwijl ik tot mijn neus in zijn werk zat ondergedompeld vanwege mijn onderzoek naar zijn manier van naar de wereld kijken. Dat zal altijd rond het uiteindelijke eindproduct blijven hangen. Maar ik zal hem vooral herinneren als de schrijver die als geen ander in staat was de dingen zo te benoemen zoals ze zijn.

quotepratchett.jpg– Terry Pratchett (28 april 1948 – 12 maart 2015)

Gastblog van Tim Lommerse

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here