Fact of Fantasy: Technologie in The Lord of the Rings 2

0
57

Sommige mensen hebben de mazzel dat ze mogen afstuderen op fantasy. Ik ben zo iemand. Ik ben Tim Lommerse en zit momenteel in mijn tweede jaar van de research master Literatuur aan de Vrije Universiteit Amsterdam waarin mijn specialisatie fantasy literatuur is. In de loop van mijn eerste jaar begon ik vanuit het concept ‘Fact of Fantasy‘ (nu worldbuilding.nl) te bloggen over mijn onderzoek, omdat het een onderwerp is dat ook bij het grotere publiek buiten de universiteit erg leeft. Voor FantasyWereld zal ik voortaan deze resultaten ook in een column of achtergrond-artikeltje verwerken, om wat meer diepgang te geven aan het fantastische genre.

In deel 1 van deze column introduceerde ik het gegeven van technologie in een wereld die draait op technologie. Zoals gezegd ben ik voor mijn studie momenteel bezig met een onderzoek naar hoe dit terugkomt in The Lord of the Rings van J.R.R. Tolkien. Vandaag behandel ik het eerste thema dat hierin terugkomt: de onttovering van de wereld.

max-weber-quotes-1.jpgDie entzauberung der Welt – de onttovering van de wereld – is een begrip 1919 werd geïntroduceerd door socioloog Max Weber. Hij doelde hiermee op het proces van rationalisering, waarbij praktische problemen niet langer werden opgelost met magie of mythes maar met technologie. Wetenschap nam steeds meer de plaats in van magie, geloof en goden als verklaring voor de wereld die ons omringt.

Deze rationalisering en groeiende afhankelijkheid van technologie was al ingezet in de tijd van de industriële revolutie, maar het lijkt geen toeval dat Weber zijn entzauberung introduceerde in de jaren direct na de Eerste Wereldoorlog, die de inwoners van Europa zwaar gedesillusioneerd had achtergelaten. Niet in de laatste plaats Tolkien, die had meegevochten in de slag om de Somme en daar veel van zijn beste vrienden was verloren. Toch koos hij ervoor een verhaal vol magie, goddelijke wezens en fantasie te schrijven in plaats van een zogeheten ‘trench memoir’, die veel auteurs die net als hij in de loopgraven hadden gediend gebruikten om hun ervaringen te verwerken. Escapisme en ontkenning? Niet helemaal.

Want ook in Midden-aarde, Tolkien’s creatie en zoals ik in deel 1 van deze reeks al kort betoogde wellicht een mythische presentatie van het Europa in de Eerste Wereldoorlog, is niet immuun voor onttovering. Ik beloof jullie hierna niet te veel te gaan vervelen met grafieken en cijfertjes, maar die hieronder geeft een duidelijk en bondig beeld van wat ik bedoel. Wat ik heb gedaan is met een programma kijken hoe vaak een bepaald woord terugkwam in de boeken van Tolkien. De grafiek geeft de ontwikkeling van drie van deze woorden weer, in relatie tot het aantal woorden van het boek (The Fellowshop of the Ring, The Two Towers, en The Return of the King). Grof gezegd komt hieruit naar voren dat ‘magic’, in deel 1 nog wel genoemd, uiteindelijk volledig uit de boeken verdwijnt. De representanten van magie, ‘elves’, worden daarnaast langzaam verdrongen door de representanten van technologie en wetenschap, de mens (‘men’).

grafiek.jpg

Dit lijkt logisch wanneer we bedenken dat met name Sam in het eerste deel nog gretig is zoveel mogelijk magie van van zowel de tovenaars als de elven te zien, waar in het tweede en derde deel de realiteit steeds harder en grimmiger wordt en er geen ruimte meer lijkt te zijn om te dromen over magie. Zaken die aanvankelijk met magie worden geassocieerd, verliezen deze lading in de loop van de trilogie. Zo komen aanvankelijk nog een aantal keer de woorden “magic” en “ring” in verband met elkaar voor, waar dit magische later, naarmate er meer over de ring bekend wordt, verloren gaat. Door “study of the Rings” gaat het magische karakter ervan verloren. Wetenschap verdrijft de magie uit het verhaal.

Hetzelfde geldt voor de magie van de elven, die tegelijkertijd de belichaming zijn van magie en van de Entzauberung van Midden-aarde. The Lord of the Rings speelt immers op de grens van twee era’s: het tijdperk van de elven en dat van de mensen. De elven, volk van magie en natuur, en tovenaars zijn bezig om Midden-aarde te verlaten en trekken zich over zee terug naar een onbekend land in het westen. Zij laten Midden-aarde aan de mens en zijn technologie en wetenschap. Denk hierbij bijvoorbeeld ook aan Saruman, die zich in feite omschoolt van magiër tot industrieel grootmacht. Maar over Saruman later meer, in een volgend deel.

Daar staat tegenover dat de elven zichzelf niet als ‘magisch’ zien, maar dit leidt juist tot Onttovering vanuit het gezichtspunt van de Hobbits. Waar in het begin van The Fellowship of the Ring magie vaak wordt gebruikt in de context van de mysterieuze ring, of verlangen het verlangen van Sam om elven te zien (“I’d dearly love to see some Elf-magic Mr, Frodo!”) verandert dit later naar een meer nuchtere kijk (“For this is what your Folk would call magic. I believe; though I do not understand clearly what they mean; and they seem also to use the same word of the deceits of the enemy.”) Later volgt een nog duidelijker voorbeeld, wanneer de Elven verbaasd reageren op Pippin’s vraag of het magische mantels zijn die zij krijgen: “I do not know what you mean by that,’ answered the leader of the Elves. ‘They are fair garments, and the web is good, for it was made in this land.” Ook weer een voorbeeld van ontnuchtering door technologie: het is geen magie, het is gewoon heel goed gemaakt.

Deze verandering duidt op een zekere Entzauberung van Midden-aarde. Door de ontnuchterende werking van de oorlog en het vertrek van de elven verdwijnt magie langzaam uit Midden-aarde (mede gesteund door de wetenschappelijke en industriële ontwikkelingen die samenhangen met die oorlog) en de nieuwe era van de mens breekt aan. Een era, zo lijkt het, waarin magie is vervangen door technologie en wetenschap, vergelijkbaar met wat er volgens Weber – en daarin heeft hij een punt – in onze wereld is gebeurd. Toch blijft daarbij het gevoel bestaan dat de wereld iets verloren is met het vertrek van de Elven. Collega schrijver George O’Har zei hierover: “When science and technology replaced magic, what was removed was that physical-mechanical part of the magical system that simply could not compete in a new world based on scientific method and technological efficiency. That part of magic which functioned for its adherents in the spiritual realm was never replaced. Machines cannot do the work of gods. Machines cannot calm fears, or provide answers to our deepest questions. All the technology in the world cannot repair the human spirit, or locate the soul.”

Het is dat gemis van de spirituele dimensie van de magie die uit onze wereld is verdwenen, die Tolkien er volgens mij (mede) toe heeft aangezet zijn verhaal een fantastische setting te geven, al klinkt de onttovering er dan nog zo sterk in door. Het is ook dat gemis aan magie dat fantasy in onze tijd, naar mijn mening, zo’n aantrekkelijk genre voor literatuur, film en televisie maakt.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here