Een waardig einde in Elektrische Woestijn van Nina Janmaat

Elektrische Woestijn is het vervolg op Mechanische Oase, het debuut van auteur Nina Janmaat, en vormt de afsluiting van dit tweeluik. Lees onze recensie van het eerste deel hier. Het boek is wederom uitgekomen bij Uitgeverij September (voorheen Batavia Publishers). Op de achterflap wordt het omschreven als een spannende sciencefictionroman waarin technologie en overleven elkaar kruisen in een onheilspellend landschap.

Let op: deze recensie kan kleine spoilers bevatten voor deel 1, Mechanische Oase.  

Van Valeri naar Zaya

In Elektrische Woestijn volgen we de 26-jarige Zaya (in plaats van Valeri uit Mechanische Oase), die samen met de bot Ubotha door een wereld trekt die lijkt te zijn veranderd in een woestijn, vol overblijfselen van de ‘oude tijd’. Ze zoekt naar dingen die van levensbelang zijn voor de bewoners van de drie oorden die we in deel 1 hebben leren kennen, Pyra, Kinanu en Zarius, maar weet niet meer precies wat omdat haar geheugenchip niet goed lijkt te werken. Wat ze wel weet, is dat een groot deel van de oordbewoners in 2055 door een virus om het leven is gekomen en dat het voortbestaan van de oorden en de mensen die nog over zijn, van haar afhangt. Als Zaya uiteindelijk terugkeert naar de oorden, komt ze daar achter een groot en hartverscheurend persoonlijk geheim en een nog groter gevaar dat de mensheid kan laten uitsterven.

Geheugenchip een aanrader

De flaptekst van Elektrische Woestijn belooft een spannende sciencefictionroman en die belofte wordt zeker waargemaakt. Het boek bevat nog meer actie, geheimen en plot twisten dan deel 1 en niets of niemand wordt daarbij gespaard, ook de gevoelens van de lezer niet. Ik heb het boek daardoor zo ongeveer in één ruk uitgelezen, maar dat was ook wel nodig om het overzicht te houden. Op wat taalfoutjes en erg veel komma’s na leest het verhaal lekker weg, maar het voelde voor mij wel heel wat chaotischer aan dan Mechanische Oase, die ik ook maar even heb herlezen. Het boek is wederom in drie delen verdeeld met daarbinnen verschillende hoofdstukken, maar binnen die hoofdstukken vallen ook weer verschillende dagen (aangeduid met logboekdata), wordt er heel wat afgereisd én wisselt het perspectief soms naar een ander personage. Dat laatste bevordert dan wel weer de spanning, maar het is soms even goed je koppie, of je geheugenchip, erbij houden.

De menselijke ervaring centraal

Wat ik dan wel weer heel fijn vind, is dat alle vragen die ik aan het einde van Mechanische Oase had, beantwoord worden! Eindelijk kom je te weten hoe het zit met die Derde Wereldoorlog, dat virus en die stormvloeden, en hoe de oorden tot stand zijn gekomen. De gave wereld die Janmaat heeft geschapen, voelt daarmee nog rijker en voller aan, en ook nog meer als een scenario van wat onze wereld zou kunnen overkomen. Dat wordt versterkt door de rake kritiek op onze maatschappij die de personages af en toe geven, door informatie over de ‘oude tijd’ en door commentaar op de manier van leven in de oorden. Een voorbeeld:

Heel actueel, als je het mij vraagt. Verder komen dezelfde belangrijke thema’s aan bod als in deel 1 (vertrouwen, vrijheid, macht, liefde, technologie en natuur), maar ligt de nadruk nog sterker op de relatie tussen AI en het menszijn. Kunnen bots en AI gevoelens hebben? Kunnen ze ervaren wat het is om mens te zijn? En wat houdt dat dan precies in, mens zijn? Wat is ‘de menselijke ervaring’? Waar houdt de bot op en begint de mens, of omgekeerd? In het dankwoord schrijft Janmaat dat ze als onderzoek voor het boek ‘gesprekken [heeft] gehad met AI over het onderwerp kunstmatige intelligentie. Ik heb de AI beter leren kennen. Het waren gesprekken die ik zo realistisch vind, dat de angst mij bekruipt dat AI misschien wel naast ons kan staan als soort. Of boven ons.’ En die angst leeft na het lezen van Elektrische Woestijn nu ook in mij.

Conclusie

Elektrische Woestijn is wat mij betreft een waardig einde voor het verhaal dat in Mechanische Oase met Valeri is begonnen, al vond ik dit boek wel wat chaotischer aanvoelen. Het duikt nog dieper in het vraagstuk wat mensen menselijk maakt, wat voor rol technologie daarin heeft of kan/moet/mag hebben en hoe ver je met robotisering en AI kunt gaan voor alle menselijkheid verdwenen is. Daarnaast is het ook ‘gewoon’ een spannende scifi, met actie, onverwachte emotionele momenten en een toffe, goed bedachte post-apocalyptische wereld die door de schrijfstijl zo in je brein tot leven komt. Ik ben blij dat ik deze toekomstreis met Valeri en Zaya heb mogen maken.

• Koop bij BOL.com