Niels van Eekelen: Het vertalen van fantasynamen

0
48

Woorden met een buitenlandse (vooral Engelse) klank zijn toch al problematisch in fantasy. De lezer wordt immers al gevraagd te geloven dat men in dat denkbeeldige land onze taal spreekt, zij het Engels of Nederlands. Door nog weer een andere taal te laten doorklinken, kan er een extra barrière ontstaan tussen de lezer en zijn of haar geloof in de wereld van het verhaal.

9789024556335Ik zal me even kort voorstellen: ik vertaal fantasy van het Engels naar het Nederlands en schrijf bovendien met de e-book serie Fulcrum aan mijn eigen verhalen. Misschien heb je de naam Niels van Eekelen wel eens in een boek zien staan, want er staan ondertussen aardig wat mooie in mijn bibliografie. Maar tenzij je als vertaler toevallig het eerste boek krijgt van een schrijver die groot doorbreekt, begin je natuurlijk niet aan de top. Fantasyboeken kunnen en willen echter graag heel erg lang zijn, en moeten in het Nederlands verschijnen voordat te veel mensen toch maar vast die Engelse editie aanschaffen – dus hebben zelfs de meest ervaren vertalers wel eens hulp nodig om een boek op tijd én op niveau af te leveren.

Zo komt het dat ik niet alleen een nieuwe fantasyschrijver als Michael J. Sullivan heb mogen vertalen, maar ook heb meegewerkt aan grote namen als George R.R. Martin en Terry Goodkind. Het zijn schrijvers met uiteenlopende stijlen en uiteenlopende vertalers die het vertalen van namen op verschillende manieren hebben aangepakt.

Onvertaald

Eén manier is natuurlijk om namen simpelweg onvertaald te laten. Dat is waarvoor ik heb gekozen bij de meeste namen in de Partholon-trilogie van P.C. Cast. Die boeken waren een geval apart – de hoofdpersoon, Shannon Parker, is in de moderne VS opgegroeid, dus was het logisch om haar haar naam te laten behouden. Maar de fantasywereld waarin ze belandde was ook nog eens een heel specifieke mengeling van de Schotse Hooglanden en Griekse mythologie. Voor de Griekse namen van bijvoorbeeld de muzen hebben we Nederlandse spellingen, dus heb ik die gewoon gebruikt. Maar de Schotse namen klonken met hun Mac-dit en Clan-dat juist erg Engelstalig. Dat was ook in het origineel een bewuste keuze, door Cast gebruikt om met die bekende elementen een romantisch beeld te schetsen. Dat zou met vernederlandste namen niet na te bootsen zijn geweest, dus heb ik dat ook niet gedaan.

Ook in pure fantasy, in werelden zonder banden met of directe verwijzingen naar onze aarde, blijven er genoeg namen onvertaald. Denk bijvoorbeeld aan de gemiddelde naam in het Elfs of een andere fictieve taal. Daarbij gaat het meestal om namen die niets Engels hebben – de associatie met een derde taal die ze met zich meebrengen is opzettelijk, een verwijzing naar een ras dat ook voor de mensen in die wereld vreemd blijft.

Het is zeldzamer dat ook echt Engelse namen onvertaald blijven, maar ook dat komt voor. Zo blijft in Terry Goodkinds Wetten van de magie Richard Cypher gewoon Richard Cypher, hoewel ‘cypher’ een Engels woord is (voor de sleutel waarmee je een code ontcijfert). Ik heb aan Terry Goodkinds boeken gewerkt met Emmy van Beest en Marion Drolsbach (De wet van negen en onlangs Verscheurde zielen – binnenkort in de winkel!) maar veel van de namen bestaan als sinds de eerste boeken, die zijn vertaald door Max Schuchart.

Consistent

Het is een keuze om Engelse woorden en klanken toe te laten, en dan is het er een kwestie van om de wereld consistent te houden. Een enkele naam die anders klinkt, valt op, maar zolang het in de wereld past, is er veel mogelijk. Al zullen er natuurlijk altijd uitzonderingen blijven – in het nieuwe deel wordt het personage Red gevraagd of ze naar de kleur van haar haar is vernoemd. Dán wordt ze uiteraard wel ‘Rood’.

Niet alleen in het Elfs, maar ook gewoon onder de menselijke personages vind je in fantasy veel namen die niet Nederlands of Engels zijn, maar uniek aan de fantasywereld. Soms zijn die gewoon over te nemen, maar vaak bevatting ze typisch Engelse klanken of lettercombinaties. Veel voorkomende voorbeelden zijn eindes op ‘-y’ of op een dubbele ‘-ll’. Aan een wereldlijk koninklijk hof kom je makkelijker weg met een on-Nederlandsheidje dan in een boerendorp waar niemand ver reist, maar voor de toon kan het hoe dan ook mooier zijn de namen aan te passen. Zo wordt Lord Manderly dan heer Manderling.

Met bestaande namen die in Engelstalige landen voorkomen – of door een schrijver verzonnen variaties op die namen – kun je verschillende kanten op. Net als bij namen zonder equivalent op onze wereld kun je simpelweg de klank en/of spelling iets aanpassen om het origineel zoveel mogelijk te bewaren. Een andere mogelijkheid is om een Nederlandse naam uit te kiezen die vergelijkbaar is, met dezelfde beginletter of klinkers. Maar ook namen waarvan de betekenis niet onmiddellijk duidelijk is, hebben er vaak wel een, en het kan de moeite waard zijn die te achterhalen.

9789024556335

Michael J. Sullivans wereld van Elan van De openbaringen van Riyria was de eerste ‘echte’ fantasywereld waar ik van het begin af aan heb gewerkt en dus de toon van de vertaalde namen heb helpen zetten. De vertaling van de reeks was in samenwerking met Jet Matla, die deel twee vertaalde terwijl in nog met deel één bezig was etcetera, maar doordat het zo uitkwam dat ik eerder kon beginnen, heb ik de eerste versie van veel van belangrijke namen voorgedragen. (Met één landkaartje ben je ook meteen heel wat namen verder.) Meteen een mooie illustratie van hoe een tweede betrokken vertaler met een frisse blik een voordeel kan zijn – ik wilde Royce Melborn aanvankelijk een andere naam geven. (Roeland? Iets dergelijks, ik weet het niet precies meer.) Jet stelde Rolf voor, en hoe meer ik las en vertaalde, hoe blijer ik werd dat we daarvoor zijn gegaan – ‘Rolf’ heeft iets korts en krachtigs wat perfect bij het personage past.

9789024556335De achternaam van Rolfs collega Hadrian Blackwater was eenvoudig, want de letterlijke vertaling, ‘Zwartwater’, klinkt gewoon meteen goed. Melborn, voor Rolf, was iets lastiger, maar toen ik eens voor een paar namen op onderzoek uitging naar hun etymologie, kwam ik er al snel achter dat deze ‘Molenbeek’ betekende. Natuurlijk is de etymologie van veel namen zo vervaagd dat weinig mensen hem meer kennen, en je weet doorgaans niet of de schrijver iets met de naam wilde zeggen. Bij Rolf vond ik een naam met zo’n alledaagse betekenis wel een mooi contrast bij zijn mysterieuze achtergrond, dus heeft hij hem gekregen.

Van veel namen, vooral achternamen, bijnamen en plaatsnamen, is de betekenis veel directer duidelijk. Zulke beschrijvende namen worden bijna altijd vertaald en zijn in de meeste fantasyverhalen wel ergens terug te vinden. Het lied van ijs en vuur van George R.R. Martin (oorspronkelijk vertaald door Renée Vink, sinds het vijfde boek in samenwerking met Jet Matla en mij) staat er vol mee, van personages als Jon Sneeuw tot steden als Koningslanding en zwaarden als Naald. Het lied besteed veel aandacht aan het opbouwen van een authentieke middeleeuwse wereld, waarin namen vaak een lange geschiedenis hebben – zelfs kleine personages kunnen in latere boeken uit een vooraanstaande familie blijken te komen.

Betekenis

Tot overmaat van ramp willen woorden ook nog wel eens verscheidene betekenissen hebben, wat tot problemen kan leiden als er later een verhaal achter de naam blijkt te schuilen. Zo kan de vertaling van een naam een heel gepuzzel zijn (waar je natuurlijk ook niet op moet blijven steken, want de rest van het boek moet ook nog vertaald) maar krijg niet de verkeerde indruk – het is ook heel leuk en bevredigend, en je ziet het resultaat van je werk nog vaak terug.

9789024556335Het conflict bij het vertalen is altijd tussen zo dicht mogelijk bij de bron blijven en de bron weergeven in zo prettig mogelijk Nederlands. De betekenis van namen kan heel belangrijk zijn, maar ze moeten – zeker bij personen, in dialoog – wel prettig klinken en het juiste gevoel meegeven. Denk bijvoorbeeld aan de Starks uit Het lied van ijs en vuur: toch een van de belangrijkste families uit een wereld vol vertaalde namen. ‘Stark’ is een Engels woord dat grimmig of onbuigzaam betekent – woorden die de plichtsgetrouwe Starks uit het koude noorden mooi beschrijven, maar die als naam niet dezelfde gevoelswaarde hebben. Tel daarbij op dat Stark even makkelijk met een Nederlandse uitspraak gezegd kan worden als met een Engelse, en de Engelstalige naam past opeens prima.

Zo bevat Het lied van ijs en vuur uiteindelijk van alle opties wel iets. Veel namen uit het exotische oosten van de wereld blijven hetzelfde, terwijl de namen uit Westeros, het thuiscontinent van de hoofdpersonen, vaker en waar mogelijk zijn aangepast om de vertrouwde klank van onze eigen taal te hebben: Targaryen blijft Targaryen, Manderly wordt Manderling, Greyjoy wordt Grauwvreugd.

Het moeilijke is natuurlijk om consequent te blijven. Elke reeks en dus elke verzameling namen moet zijn eigen toon bewaren – maar aan de andere kant helpt de schrijfstijl van het boek daar al bij (en weinig mensen turen zo zorgvuldig naar een tekst als de vertalers die eraan werken), en hoeft dus niet voor elke naam in een boek dezelfde aanpak gebruikt te worden.

De echte truc is om alle namen te onthouden of in elk geval terug te kunnen vinden. Zeker bij een reeks als Het lied van ijs en vuur, die al bijna twintig jaar loopt, glipt er met de beste wil van de wereld nog wel eens iets door de mazen. Vertalers zijn immers ook maar mensen – en zelfs schrijvers spellen hun eigen namen wel eens op twee verschillende manieren, of noemen een keertje de verkeerde. Wanneer wij dat merken, passen we het natuurlijk aan, want schrijvers en vertalers werken samen om de lezer een zo mooi mogelijk boek te geven. Een enkele keer blijkt een naam inderdaad een andere betekenis te hebben dan verwacht, en is de beste keuze misschien om te smokkelen en hem toch maar te veranderen.

Uiteindelijk is er bij het vertalen net als bij het schrijven zelf niet één juiste oplossing. Je hebt oneindig veel opties en maakt de keuze die voor dat specifieke verhaal het beste past. En dan hoop je maar dat er geen films of tv-series komen waardoor iedereen opeens beter bekend is met de Engelse namen dan met de namen waar je zoveel werk in hebt gestoken. Hoewel dat óók wel weer erg leuk kan zijn.

Een grappige kanttekening die ik pas besefte terwijl ik dit schreef: mijn allereerste gepubliceerde vertaalwerk bestond uit namen in een fantasyreeks, en wel beschrijvende namen die echt naar het Nederlands omgezet moesten worden. Stripuitgeverij Arboris hield ooit een wedstrijd waarbij de fans van de reeks ElfQuest om hulp werden gevraagd bij de vertaling van de namen van een grote groep nieuwe personages. De namen die ik daarvoor verzon, kan ik me niet meer herinneren, maar de hardcovers die ik ervoor won, staan nog altijd in de kast. Misschien is het vertalen van fantasynamen gewoon een kwestie van alvast jong beginnen met oefenen.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here