Als je een liefhebber bent van de werken van Tolkien, of gewoon een geschiedenisnerd zoals ik, zal je vast wel eens op de een of andere manier met runen in aanraking zijn gekomen. Op het eerste gezicht lijken het misschien rare stokjesletters, maar de wereld achter deze tekens is minstens zo interessant als de belevenissen van Frodo!


Runen in fantasy 1

Zoals je misschien al wist, werden de runen oorspronkelijk vooral gebruikt door de Vikingen, Germanen en Angelsaksen. Deze volkeren leefden vooral in Noord-Europa. Deze volkeren spraken verschillende talen, maar gebruikten allemaal het runenschrift tot ze langzamerhand bekeerd werden tot het Christendom. Het Christendom werd verspreid door volkeren die het Latijns schrift gebruiken. Dat zijn de letters die wij op school leren en waar dit artikel dus in geschreven is.

elder_futhark

Oudere Futhark

Dat runen zo hoekig zijn, heeft een heel goede reden: vroeger werd er vooral geschreven door tekens in steen en hout te kerven. Dan is het heel lastig om ronde vormen te maken. Toch zijn er verschillende runenschriften. Als we kijken naar welke schriften ook echt vroeger door onder andere de vikingen zijn gebruikt, moeten we onderscheid maken tussen het oudere en het jongere Futhark. Er zijn natuurlijk meerdere vormen geweest omdat het in die tijd niet mogelijk was om te zorgen dat er geen verandering in schrift en taal kon optreden, maar het oudere en jongere Futhark zijn de bekendste schriften.

younger_futhark

Jongere Futhark

Het oudere Futhark is het oudste runenschrift. De naam Futhark wordt gebruikt omdat dat de eerste letters uit het alfabet zijn. Als je het oudere Furthark met zijn jongere variant vergelijkt, vallen twee dingen op: het oudere Futhark heeft meer verschillende runen en in het nieuwere Futhark worden voor verschillende klanken en letters dezelfde rune gebruikt.  Dit heeft onder andere te maken met veranderingen in bijvoorbeeld het Oudnoors (de gezamenlijke voorouder van het moderne Noors, Zweeds, Deens en IJslands): bepaalde klanken werden gewoon niet meer gebruikt.

Natuurlijk is de geschiedenis van de runen van de talen waarin ze werden gebruikt veel rijker dan wat ik hier nu vertel. Zo had bijvoorbeeld elke Noorse en Germaanse god een eigen rune, en werd er destijds geloofd dat het schrift ook voor magie worden gebruikt. Hier zijn ook tal van boeken over te vinden.

Tolkienrunen

Op veel van de boeken van Tolkien kun je runen terugvinden. Dat is helemaal niet zo gek, want in zijn verhalen hebben runen een vrij belangrijke rol. Tolkien heeft zelfs zijn eigen schrift ontwikkeld! Dit schrift heet het Cirth en ook hier is een hoop informatie over te vinden op het internet. Deze runen worden in de verhalen vooral gebruikt door de dwergen. Wat vooral belangrijk is om te weten is dat het Cirth allerlei varianties kent. Er zijn namelijk vele volkeren in de verhalen die runen gebruiken en zij gebruiken andere letters net zoals wij in onze wereld schriften kennen met verschillende letters. Het schrift dat het meest bekend is geworden, is de variatie die in De Hobbit gebruikt worden. Dit schrift zou ontwikkeld zijn door de inwoners van de stadstaat Dale. Dit schrift lijkt qua tekens nog het meeste op het oudere Futhark, maar is vooral toegespitst op het gebruik van het Latijnse alfabet zoals wij dat kennen. Dat betekent dat al onze letters een variant in de Tolkienrunen hebben. Soms komt het voor dat twee letters dezelfde rune delen, zoals de I en de J, en de U en de V. Dat betekent ook dat er een rune voor letters als de Q en de Y zijn.

hobbitrunen

Runen op de cover van De Hobbit

monstrologie

We komen deze tekens bijvoorbeeld tegen op de omslagen van de boeken van Tolkien, maar ook op allerlei andere plekken. Persoonlijk ben ik voor het eerst in aanraking gekomen met runen toen ik het boek Drakologie van Ernest Drake las. Daarin staan een overzichtje van het runenalfabet en verschillende tekstjes in dat schrift die je dan kunt ontcijferen. Ik heb dat alfabet toen uit mijn hoofd geleerd en sindsdien beheers ik die versie van het Cirth. Je kunt deze tekens ook in Monstrologie vinden.

Niet alleen komen we runen tegen in boeken, maar ook in films en series! Daar zal ik in een volgend deel over schrijven. Zijn jullie wel eens runen tegengekomen? En kun je ze ook lezen en schrijven?




Reacties op: Runen in fantasy 1

Jouw mening: